Het heel-al
Als we op een heldere, donkere nacht naar de hemel kijken, kunnen we onder de indruk raken van de sterren, de maan en de planeten die we zien. Dan kan het besef ontstaan dat er nog oneindig veel meer is dan onze vertrouwde thuisplaneet. Het heelal (letterlijk: 'alles wat er is') is zó omvangrijk dat onze menselijke geest er maar een stukje van kan bevatten. Maar dat maakt juist dat het heelal zo'n goed onderwerp is voor verwondering.
Afstanden
Om te beginnen zijn de afmetingen van het heelal gigantisch. Cijfers kunnen nauwelijks de verhoudingen weergeven. Maar we kunnen het proberen met vergelijkingen.
Bijvoorbeeld het zonnestelsel. Stel dat de zon een diameter van 1 meter heeft, een grote strandbal. Onze aarde is dan zo groot als een erwt (8 mm) en staat op 108 meter van de zon (1 minuut stevig wandelen). Pluto, de verste algemeen bekende dwergplaneet in het zonnestelsel staat dan op 4,25 km van de zon (ongeveer een uur wandelen). Pluto is dan een speldenknop van nog geen 2 mm, voor mensen onzichtbaar op zo'n afstand.
En dan onze Melkweg. Stel: ons zonnestelsel (van de zon tot en met Pluto) is zo groot als een muntje. De Melkweg is dan net zo groot als heel Europa, met meer dan 100 miljard sterren, dus 100 miljard muntjes. Als je vandaag die sterren 1 tel per seconde geteld zou willen hebben, dan had je ruim 3000 jaar geleden moeten beginnen. Ter illustratie: in die tijd leefden de Bijbelse richters en Egyptische farao's. Sindsdien dus elke seconde een ster. En veel van die sterren hebben meerdere planeten, misschien wel zoals de aarde.
En dan zijn we nog niet klaar. Want het aantal sterrenstelsels (waar de Melkweg er dus maar één van is) wordt voorzichtig geschat op 1000 miljard! Als je elke seconde alle sterren van een heel sterrenstelsel zou kunnen tellen (zie vorige alinea), dan heb je dus meer dan 30.000 jaar nodig om te weten hoeveel sterren er in het totaal zijn.
Onderstaand filmpje (van YouTube) is daarvan een goede illustratie.
Het heelal is niet alleen onvoorstelbaar groot, maar heeft ook een lange geschiedenis.
Tijd
Want wat is er allemaal gebeurd? Wij zijn gewend aan de tijd waarin we leven, maar beseffen niet hoe enorm kort die tijd is in vergelijking met de ouderdom van het heelal. Hoe weten we dat het heelal niet altijd al bestaan heeft? Astronomen hebben gemeten dat sterrenstelsels zich van elkaar verwijderen. Dus vroeger stonden ze dichter bij elkaar. Hoe verder in het verleden, hoe dichter bij elkaar. Als je terugrekent wanneer die afstand nul was, kom je uit op een leeftijd van het heelal van ruim 13 miljard jaar.
Laten we die leeftijd eens vergelijken met een klok: het begin van het heelal is 00:00 uur en we leven nu om 12:00 uur:
-
- onze Melkweg ontstaat zo'n 37 minuten na het ontstaan van het heelal, dus op 00:37
- ons zonnestelsel ontstaat pas veel later, om 07:47
- rond 08:11 stolt er een harde korst op de nog hete aarde
- rond 08:55 ontstaat op aarde het eerste leven, nog helemaal zonder zuurstof
- rond 09:45 ontwikkelt er zich leven op aarde dat op zuurstof gebaseerd is
- rond 11:35 ontstaan er opeens veel complexe levensvormen en soorten
- om 11:54 (zes minuten geleden) sterven de grote dinosauriërs uit
- om 11:59:00 (een minuut geleden) ontstaat de 'moderne' mens
- om 11:59:59,96 (0,04 seconde geleden) ontwikkelt de mens de landbouw
- rond 11:59:59:984 (0,016 seconde geleden) leefde Abraham
- om 11:59:59,999 (0,001 seconde geleden) begon de industriële revolutie
Deze opsomming laat zien hoe kort we nog maar in de moderne tijd leven.
Diversiteit
In die miljarden jaren is een grote variatie aan kosmische objecten ontstaan. Op afstand lijken misschien alle sterren op elkaar, maar die schijn bedriegt. Dat is eigenlijk best bijzonder als je bedenkt dat in het heelal overal dezelfde natuurwetten gelden. In plaats van veel variatie zou je meer gelijkvormigheid verwachten. Niet dus.
Er zijn mensen die de verschillende kleuren van sterren onderscheiden (ik ben ietwat kleurenblind, en heb daar dus moeite mee). Bij onze planeten is het kleurverschil met het blote oog nog beter te zien. Maar als je dan verder inzoomt op de planeten zijn de verschillen veel groter dan alleen de kleur.
Vanwaar al die verschillen terwijl de spelregels overal hetzelfde zijn?
Dit is nog maar het begin
Het is absoluut onmogelijk om in één artikel de verwondering te verwoorden die recht doet aan het heelal. Daarom is dit slechts een start, een overzicht, een 'lekkermakertje'.
In komende artikelen over verwondering zal ik vaker over wonderlijke details van het heelal vertellen. Ons verstand staat daar vaak bij stil, en dat is misschien juist de bedoeling: aandacht voor het bijzondere en onbekende van onze wereld en het universum.
De insteek is om te waarderen hoe enerzijds ons bestaan bescheiden is, hier op onze kleine, wonderbaarlijk stabiele planeet, in ons bescheiden zonnestelsel, in ons rustige sterrenstelsel, in het gigantische universum. En toch, anderzijds: hier zijn wij, gewone mensen, die hier en nu gedachten wijden aan deze onmetelijkheid in tijd en ruimte en wonderlijke variëteit.